मृतकको ऋण दायित्व र उत्तराधिकार अस्वीकार (Disclaimer) — नेपाल

बुबाको मृत्युपछि जग्गा-सम्पत्तिको कुरा गर्दा धेरैले नसोचेको तर सबैभन्दा डरलाग्दो प्रश्न यही हो — मृतकले लिएको बैंक ऋण वा साहूको साँवाब्याज हामीले नै तिर्नुपर्छ त? यदि ऋण नै सम्पत्तिको मूल्यभन्दा बढी भयो भने के हुन्छ? नेपाली कानुनले यो चिन्ता कम गर्न स्पष्ट र सन्तुलित व्यवस्था गरेको छ।

हकवालाको दायित्व सम्पत्तिमै सीमित

मुलुकी देवानी संहिता २०७४ को दफा २४६ अनुसार, साहूकारले मृतकको सम्पत्तिबाट बाँकी ऋण असुल गर्ने पूर्ण अधिकार राख्छ। तर यसमा एउटा महत्त्वपूर्ण सुरक्षा छ — "सीमित दायित्व" को सिद्धान्त। यसको मतलब:

• कुनै पनि हकवालालाई मृतकको ऋण आफ्नो व्यक्तिगत सम्पत्तिबाट तिर्न बाध्य पारिँदैन।
• साहूकारलाई तिर्नुपर्ने दायित्व जति सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाइयो, त्यति नै रकममा सीमित रहन्छ।
• यदि मृतकको कुल ऋण नै सम्पत्तिको कुल मूल्यभन्दा बढी भयो भने, हकवालाले प्राप्त सम्पत्ति मात्र साहूकारलाई बुझाए पुग्छ — बाँकी नतिरिएको ऋण कानुनी रूपमा नै समाप्त मानिन्छ।

यसैले हकवालाहरूले आफ्नो घर, तलब वा अन्य निजी सम्पत्तिबाट मृतकको ऋण तिर्नुपर्छ भन्ने डर राख्नु आवश्यक छैन — तर यो सुरक्षा स्वतः लागू हुँदैन, यसका लागि सम्पत्ति र ऋणको स्पष्ट लेखाजोखा (तायदाती) तयार गर्नु जरुरी हुन्छ।

उत्तराधिकार पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने विकल्प

कहिलेकाहीँ मृतकको ऋण यति धेरै हुन्छ कि सम्पत्ति लिनुभन्दा नलिनु नै बेस हुन्छ — विशेषगरी जब सम्पत्ति साना वा विवादास्पद हुन्छ र त्यसको प्रशासनिक झन्झट मात्रै धेरै हुन्छ। यस्तो अवस्थामा हकवालाले उत्तराधिकार पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सक्छन्। यसका लागि:

1. जिल्ला अदालतमा औपचारिक निवेदन (Disclaimer) दर्ता गर्नुपर्छ।
2. यो निवेदन उत्तराधिकार सुरु भएको (अर्थात् मृत्यु भएको) मितिले ३ वर्षभित्र दर्ता गर्नुपर्छ — यो सीमा नाघेपछि अस्वीकार गर्ने अधिकार गुम्छ।
3. एकपटक औपचारिक रूपमा अस्वीकार गरेपछि, त्यो हकवाला न सम्पत्तिको हकदार रहन्छ, न ऋणको दायी रहन्छ।

यो विकल्प विशेष गरी त्यस्ता अवस्थामा उपयोगी हुन्छ जहाँ मृतकको व्यवसायिक ऋण, धितो राखिएको जग्गा, वा बैंक कर्जा सम्पत्तिको बजार मूल्यभन्दा बढी देखिन्छ।

ऋणको हिसाब कहिले र कसरी गर्ने

बाँडफाँट अघि नै तायदाती (सम्पूर्ण सम्पत्ति र दायित्वको सूची) तयार गर्नु उत्तम अभ्यास हो। सूत्रमा भन्दा:

प्रत्येक अंशियारको खुद हिस्सा = (कुल सम्पत्तिको मूल्य − बाँकी ऋण र क्रियाकर्म खर्च) ÷ जीवित अंशियारको संख्या

यदि ऋण नै सम्पत्तिको मूल्यभन्दा बढी भयो भने प्रत्येकको हिस्सा शून्य हुन्छ, तर कसैले पनि आफ्नो खल्तीबाट थप तिर्नुपर्दैन। बैंकले साधारणतया ऋण असुलीको लागि नामसारी नभएसम्म जग्गा नै धितोमा राख्छ, त्यसैले ऋण भएको सम्पत्तिको नामसारी अघि नै बैंकसँग बाँकी रकम र भुक्तानी योजना स्पष्ट पार्नु आवश्यक हुन्छ।

किन ढिलो नगर्ने

ऋण दायित्वको स्पष्ट हिसाब नगरी नामसारी वा बाँडफाँट अगाडि बढाउँदा पछि साहूकारले दाबी गर्दा हकवालाहरूबीच नै विवाद सुरु हुन सक्छ — कसले कति तिर्ने भन्नेमा। साथै, ३ वर्षे अस्वीकार गर्ने म्याद गुज्रिसकेपछि जति ऋण भए पनि हकवाला जिम्मेवार रहन्छन् भन्ने जोखिम पनि हुन्छ, त्यसैले सम्पत्तिको वास्तविक अवस्था (ऋण, धितो, दायित्व) मृत्युपछि यथाशीघ्र पत्ता लगाउनु बुद्धिमानी हो।

आफ्नो परिवारको सम्पत्ति र ऋणको स्थिति चाँडै मूल्याङ्कन गर्न, र आवश्यक परे उत्तराधिकार अस्वीकार गर्ने प्रक्रिया सही तरिकाले पूरा गर्न सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड — नेपालमा अंश बन्डा मा पूरा मार्गदर्शन र निवेदनको ढाँचा उपलब्ध छ।

ऋण दायित्व र उत्तराधिकार अस्वीकारको स्पष्ट जानकारी हुनु भनेको परिवारलाई अनावश्यक वित्तीय जोखिमबाट जोगाउनु हो। समयमै सही निर्णय लिनका लागि सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड प्रयोग गर्नुहोस्।

सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड — नेपालमा अंश बन्डा →