नामसारीमा कर छुट: उत्तराधिकार सम्पत्तिमा पूँजीगत लाभकर र सरकारी मूल्याङ्कन
बुबाको जग्गा छोराछोरीको नाममा सार्ने कुरा गर्दा धेरैले सबैभन्दा पहिले सोध्ने प्रश्न यही हुन्छ — यसमा कति कर तिर्नुपर्छ? किनकि सामान्य जग्गा किनबेचमा लाग्ने भारी दस्तुर र पूँजीगत लाभकरको डर देखेर धेरै परिवारले नामसारी नै ढिलो गर्छन्, जुन झन् महँगो साबित हुन्छ किनभने जग्गा बैंकमा धितो राख्न वा बेच्न सकिँदैन जबसम्म नामसारी नभएको हुन्छ। राम्रो खबर के छ भने, उत्तराधिकारद्वारा हुने नामसारी सामान्य खरिद-बिक्रीभन्दा धेरै सस्तो र सरल छ।
पूँजीगत लाभकर (Capital Gains Tax) कहिले लाग्दैन
नामसारीको समयमा नै पूँजीगत लाभकर लाग्दैन — यो छुट स्वतः लागू हुन्छ किनभने उत्तराधिकारमार्फत सम्पत्ति हस्तान्तरण हुँदा त्यसलाई "बिक्री" मानिँदैन। पूँजीगत लाभकर (हाल २.५ देखि ७.५ प्रतिशतसम्म) तब मात्र लाग्छ जब हकवाला उत्तराधिकारीले पछि उक्त सम्पत्ति बेच्छन्। त्यसैले नामसारीको बेलामा गरिने सरकारी मूल्याङ्कनको अभिलेख सुरक्षित राख्नुहोस्; पछि बिक्री हुँदा लागू हुने कर नियमअनुसार यसको आवश्यकता पर्न सक्छ।
नामसारीमा लाग्ने वास्तविक शुल्क
उत्तराधिकार नामसारीमा लाग्ने शुल्क व्यावसायिक किनबेचको तुलनामा निकै न्यून छ:
- उत्तराधिकार दर्ता शुल्क: सरकारी मूल्याङ्कनको सामान्यतया १ प्रतिशतभन्दा कम।
- स्टाम्प डुटी: प्रति कागज रु. ५०० देखि २,००० सम्म।
- स्थानीय सेवा शुल्क: पालिकाले लिने रु. ५०० देखि २,००० सम्मको निश्चित दस्तुर।
- लेखनदास (डिड लेख्ने) शुल्क: रु. १,००० देखि ५,००० सम्म, कागजको जटिलताअनुसार।
- नक्शा/किट्टा काट शुल्क: जग्गा टुक्रा-टुक्रामा बाँड्नुपर्दा सर्वेक्षण विभागको शुल्क रु. २,००० देखि १०,००० सम्म।
यी सबै जोड्दा पनि, उत्तराधिकार नामसारी सामान्यतया खरिद-बिक्री दर्ताभन्दा धेरै सस्तो पर्छ किनभने यसमा भूमि प्रशासन कार्यालयले लिने भारी दर्ता दस्तुर लाग्दैन।
सरकारी मूल्याङ्कन कसरी हुन्छ
नामसारी गर्दा सम्पत्तिको मूल्य निर्धारण स्थानीय भूमि प्रशासन कार्यालय (पहिलेको मालपोत कार्यालय) ले सरकारी न्यूनतम मूल्याङ्कन दर (मालपोत रेट) अनुसार गर्छ, जुन क्षेत्रफल, स्थान र बाटो पहुँचअनुसार फरक-फरक हुन्छ। यो सरकारी दरले नै दर्ता शुल्क र स्टाम्प डुटीको आधार बनाउँछ। महत्त्वपूर्ण कुरा — यही मूल्याङ्कन नै भविष्यमा सम्पत्ति बेच्दा पूँजीगत लाभ गणना गर्ने आधार पनि हुने भएकाले, नामसारीको बेला मूल्याङ्कन प्रमाणपत्रको प्रति सुरक्षित राख्नु अनिवार्य हो।
निःशुल्क डाउनलोड
Nepal — Estate Settlement Checklist पाउनुहोस्
यो सम्पूर्ण लेख छाप्न मिल्ने चेकलिस्टका रूपमा — साथै कार्य योजना र सन्दर्भ गाइडहरू, आजैदेखि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
शुल्क तिर्नुअघि पूरा गर्नुपर्ने प्रक्रिया
कर र शुल्क मात्र थाहा पाएर पुग्दैन — भुक्तानी गर्नुअघि निम्न चरण पूरा गर्नुपर्छ, जुन सामान्यतया १५ देखि ३५ कार्यदिनमा टुंगिन्छ:
- लालपुर्जा र LRIMS जाँच: जग्गामा धितो, रोक्का वा कर बक्यौता छैन भनी सुनिश्चित गर्ने।
- वार्ड सिफारिस: मृत्यु प्रमाणपत्र, नाता प्रमाणित र कर तिरेको भरपाई हेरी वार्डले सिफारिस दिने।
- लेखनदासबाट डिड लेखाउने: किट्टा नम्बर, सीमा र हकवालाको हिस्सा किटान गरी नेपाली भाषामा स्ट्याम्प कागजमा डिड तयार गर्ने।
- भूमि व्यवस्थापन शाखामा पेस: डिड, लालपुर्जा, वार्ड सिफारिस र सबै हकवालाको नागरिकता साथै दाखिल गर्ने।
- बायोमेट्रिक दर्ता: नेपालमा सहभागी हुने हकवाला स्वयं उपस्थित भई औंठाछाप र फोटो दिने; विदेशमा रहेका हकवालाको हकमा मान्य अधिकारपत्रमार्फत प्रतिनिधित्व गराउने; हिस्सा त्याग्नेले मन्जुरीनामा हस्ताक्षर गर्ने।
- नयाँ लालपुर्जा र दाखिल खारेज: पुरानो लालपुर्जा खारेज गरी नयाँ हकवालाको नाममा दर्ता अद्यावधिक गर्ने।
यी चरण पूरा भएपछि मात्र माथिका दर्ता शुल्क र स्टाम्प डुटी तिरिन्छ, र त्यसपछि मात्र सम्पत्ति बैंकमा धितो राख्न वा बेच्न योग्य हुन्छ।
तायदाती र ऋण घटाएर मात्र गणना
बाँडफाँट गर्नुअघि मृतकको सम्पत्तिबाट बाँकी ऋण र वैध क्रियाकर्म खर्च घटाइन्छ, र बाँकी रकम मात्र अंशियारहरूबीच बाँडिन्छ। यसैले नामसारी गर्नुअघि नै बैंक ऋण, कर्जा वा अन्य दायित्वको पूरा विवरण तयार पार्नु आवश्यक छ — नत्र पछि नामसारी भइसकेपछि ऋणदाताले दाबी गर्दा हिसाब मिलाउन झन्झट हुन्छ।
Land Revenue Act संशोधन २०२६ पछिको सहजता
२०२६ को भूमि राजस्व ऐन संशोधनपछि, सामान्य नामसारी र दाखिल खारेज प्रक्रिया अब जिल्ला सदरमुकाम नगई सिधै स्थानीय पालिकाको भूमि व्यवस्थापन शाखाबाटै हुन सक्छ, जसले बिचौलियामाथिको भर घटाई प्रक्रिया छिटो र सस्तो बनाएको छ।
कर र शुल्कको सही हिसाब नबुझी नामसारी रोकिराख्दा जति ढिलो हुन्छ, बैंक खाता र जग्गा उति नै लामो समय अवरुद्ध रहन्छ। आफ्नो परिवारको सम्पत्तिमा लाग्ने ठ्याक्कै शुल्क अनुमान गर्न र सही कागजी प्रक्रिया पूरा गर्न सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड — नेपालमा अंश बन्डा मा पूरा शुल्क तालिका र चरण-दर-चरण मार्गदर्शन उपलब्ध छ।
नामसारीको समयसीमा मृत्यु दर्ताको ३५ दिने सीमाभन्दा फरक हुन्छ, तर ढिलाइले सम्पत्ति नबिकाउँदासम्म वा धितो नराख्दासम्म परिवारको तरलता अवरुद्ध राख्न सक्छ। त्यसैले मृत्यु दर्ता र नाता प्रमाणित सकेपछि यथाशीघ्र नामसारी अगाडि बढाउनु उचित हुन्छ। विस्तृत कर, शुल्क र मूल्याङ्कन प्रक्रियाको लागि सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड मा भएको पूर्ण मार्गदर्शन प्रयोग गर्नुहोस्।
Nepal — Estate Settlement Checklist निःशुल्क पाउनुहोस्
Nepal — Estate Settlement Checklist डाउनलोड गर्नुहोस् — चेकलिस्ट, ढाँचा र कार्य योजनासहितको छाप्न मिल्ने गाइड, आजैदेखि प्रयोग गर्न सकिन्छ।