इच्छापत्र कसरी लेख्ने नेपाल — प्रोबेट र उत्तराधिकार प्रक्रिया
इच्छापत्र कसरी लेख्ने नेपाल — प्रोबेट र उत्तराधिकार प्रक्रिया
नेपालमा अधिकांश मानिसले इच्छापत्र (विल) लेख्दैनन् — र मृत्युपछि परिवारले कुन सम्पत्ति कसको भन्ने प्रश्नमा वर्षौं अदालतमा अड्किन्छन्। मुलुकी देवानी संहिता २०७४ ले इच्छापत्र र बिनाइच्छापत्र दुवै अवस्थाको कानूनी व्यवस्था गरेको छ — तर प्रक्रिया जटिल छ। इच्छापत्र लेख्नु भन्दा नलेख्दा के हुन्छ त्यो बुझ्नु पनि त्यत्तिकै जरुरी छ।
कानूनी रूपमा मान्य इच्छापत्र कसरी लेख्ने
मुलुकी देवानी संहिता धारा ५०९ अन्तर्गत इच्छापत्र (शेषपछिको बकसपत्र) कानूनी रूपमा मान्य हुन यी शर्तहरू पूरा हुनुपर्छ:
- उमेर: इच्छापत्र लेख्ने व्यक्ति कम्तीमा १८ वर्ष पूरा भएको हुनुपर्छ
- मानसिक अवस्था: स्वस्थ मनसाय (sound mind) भएको हुनुपर्छ
- लिखित रूप: इच्छापत्र लिखित हुनुपर्छ — मौखिक मान्य हुँदैन
- दस्तखत: इच्छापत्रकर्ताको दस्तखत वा प्रमाणित औँठाछाप हुनुपर्छ
- साक्षी: कम्तीमा २ जना स्वतन्त्र साक्षीको दस्तखत अनिवार्य — साक्षी इच्छापत्रबाट लाभान्वित हुने व्यक्ति हुनुहुँदैन
दर्ता: इच्छापत्र जिल्ला प्रशासन कार्यालय वा स्थानीय नगरपालिकामा दर्ता गराउन सिफारिस गरिन्छ — यसले कानूनी बलियोपना (prima facie validity) प्रदान गर्छ।
प्रोबेट प्रक्रिया — इच्छापत्रको कानूनी मान्यता
इच्छापत्रकर्ताको मृत्युपछि नामित कार्यान्वयनकर्ता (executor) ले जिल्ला अदालतमा प्रोबेट निवेदन दायर गर्नुपर्छ।
प्रोबेट प्रक्रियाको चरण:
- कार्यान्वयनकर्ताले मृतक बसेको वा मुख्य सम्पत्ति रहेको जिल्ला अदालतमा निवेदन दायर गर्छन्
- अदालतले सबै कानूनी हकदारहरूलाई निजी सम्मन जारी गर्छ
- राष्ट्रिय पत्रिकामा सार्वजनिक सूचना प्रकाशित गर्छ — आपत्तिका लागि
- निर्धारित अवधिमा कसैको आपत्ति नआएमा अदालतले प्रोबेट प्रदान गर्छ
- कार्यान्वयनकर्ताले सम्पत्ति व्यवस्थापन, बिक्री वा नामसारी गर्न सक्छन्
समयसीमा: विवादरहित प्रोबेट ५ देखि ७ महिनामा सकिन्छ। विवादित मुद्दा १ देखि ३ वर्षसम्म लम्बिन सक्छ।
इच्छापत्र नभए के हुन्छ — बिनाइच्छापत्र उत्तराधिकार
इच्छापत्र नभई र पहिलेको अंशबण्डा नभएको अवस्थामा मुलुकी देवानी संहिताको अध्याय ११ अनुसार कानूनले नै सम्पत्ति बाँड्छ:
| प्राथमिकता | हकदार | वितरण |
|---|---|---|
| पहिलो | जीवित पति/पत्नी, छोरा, छोरी | सबैलाई बराबर हिस्सा |
| दोस्रो | बाबु, आमा | पहिलो वर्गमा कोही नभएमा मात्र |
| तेस्रो | दाजुभाइ, दिदीबहिनी | पहिलो र दोस्रो वर्ग नभएमा |
| चौथो | भतिजा/भतिजी, हजुरबुबा/हजुरआमा, नातिनाती | माथिका सबै वर्ग नभएमा |
| पाँचौं | नेपाल सरकार (स्थानीय तह) | कुनै पनि कानूनी हकदार नभएमा |
निःशुल्क डाउनलोड
Nepal — Estate Settlement Checklist पाउनुहोस्
यो सम्पूर्ण लेख छाप्न मिल्ने चेकलिस्टका रूपमा — साथै कार्य योजना र सन्दर्भ गाइडहरू, आजैदेखि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
उत्तराधिकार प्रमाणपत्र कसरी लिने
बिनाइच्छापत्र मृत्यु भएमा हकदारले जिल्ला अदालतबाट उत्तराधिकार प्रमाणपत्र लिनुपर्छ। यो प्रमाणपत्र बिना बैंकले फ्रिज खाता खोल्दैन, डिम्याट शेयर ट्रान्सफर हुँदैन र बीमा दाबी स्वीकार हुँदैन।
उत्तराधिकार अस्वीकार गर्ने अधिकार
ऋण बढी भएको सम्पत्ति लिन नचाहने हकदारले जिल्ला अदालतमा औपचारिक अस्वीकार निवेदन दायर गर्न सक्छन्। यसको समयसीमा उत्तराधिकार सुरु भएको ३ वर्षभित्र हो। अस्वीकार गरेपछि ऋणको दायित्वबाट मुक्त हुन सकिन्छ।
इच्छापत्र लेख्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
- सम्पत्तिको पूर्ण विवरण स्पष्ट रूपमा लेख्नुहोस् — जग्गा कित्ता नम्बर, बैंक खाता, शेयर सबै
- कार्यान्वयनकर्ता (executor) नियुक्त गर्नुहोस् — भरोसायोग्य व्यक्ति
- नाबालिग बच्चाको संरक्षक (guardian) तोक्नुहोस्
- साक्षी लाभान्वित हुने व्यक्ति नहोस्
- दर्ता गराउनुहोस् — DAO वा नगरपालिकामा
इच्छापत्र, प्रोबेट, अंशबण्डा र नामसारीको पूरा प्रक्रिया सजिलो रूपमा बुझ्न सम्पत्ति उत्तराधिकार गाइड हेर्नुहोस्। हरेक चरणको ढाँचा, नमुना कागजात र चेकलिस्ट समावेश छ।
Nepal — Estate Settlement Checklist निःशुल्क पाउनुहोस्
Nepal — Estate Settlement Checklist डाउनलोड गर्नुहोस् — चेकलिस्ट, ढाँचा र कार्य योजनासहितको छाप्न मिल्ने गाइड, आजैदेखि प्रयोग गर्न सकिन्छ।