पशुपतिनाथमा दाहसंस्कार प्रक्रिया — नेपालमा अन्तिम संस्कार विधि

घरमा कसैको निधन भएको केही घण्टाभित्रै परिवारले सबैभन्दा पहिले सोध्ने प्रश्न हुन्छ — "पशुपतिनाथमा दाहसंस्कार गर्न के-के चाहिन्छ, र कति खर्च लाग्छ?" शोकको त्यही क्षणमा घाट बुकिङ, काठ कि विद्युतीय शवदाह, र त्यसपछिको १३ दिने काजक्रियाको तयारी — यी सबै एकैचोटि टाउकोमा आइपर्छन्। पशुपति क्षेत्र विकास कोष (PADT) ले यो पूरै प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाएको छ, तर धेरैलाई त्यसको ठ्याक्कै विधि थाहा हुँदैन।

पशुपतिनाथ आर्यघाट प्रणाली

बागमती नदीकिनारमा रहेको पशुपति क्षेत्रमा दाहसंस्कारको सम्पूर्ण व्यवस्थापन PADT ले गर्छ। कुनै पनि संस्कार सुरु गर्नुअघि मृतकलाई घाट सेवा केन्द्रमा दर्ता गराई रु. २०० को दर्ता शुल्क तिर्नुपर्छ। सर्वसाधारणका लागि भस्मेश्वर घाट प्रयोग हुन्छ, जबकि आर्यघाट परम्परागत रूपमा राष्ट्रिय अगुवा र उच्च ओहोदाका व्यक्तिका लागि सुरक्षित राखिएको छ। जुन परिवारले संस्कार सम्हाल्न कठिन ठान्छन्, तिनका लागि PADT ले पूर्ण-जिम्मेवारी सेवा (Full-Responsibility Care) पनि उपलब्ध गराउँछ, जसअन्तर्गत पुजारी, संस्कार सामग्री र अस्थि विसर्जनसम्मको जिम्मा संस्थाले नै लिन्छ।

परम्परागत काठको दाहसंस्कार बनाम विद्युतीय शवदाह

परिवारले सामान्यतः दुई विकल्पबीच छनोट गर्नुपर्छ:

• परम्परागत काठको दाहसंस्कार: आर्यघाट वा भस्मेश्वर घाटमा हुने यो विधिमा दाउरा, घिउ र पराल प्रयोग हुन्छ। पूरा प्रक्रिया ३ देखि ४ घण्टा लाग्छ र औसत खर्च करिब रु. १५,००० पर्छ।
• विद्युतीय शवदाह गृह: PADT ले सञ्चालन गर्ने यो आधुनिक विकल्प ४५ मिनेटमै सकिन्छ र अनुदानप्राप्त दरमा रु. ४,००० मात्र लाग्छ। छिटो र वातावरणमैत्री भएकाले सहरी परिवारमा यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ।

दुवै विधिमा अस्थि सङ्कलनपछि आत्माको मुक्ति (मोक्ष) को प्रतीकका रूपमा पवित्र बागमती नदीमा विसर्जन गरिन्छ, वा विद्युतीय विधिमा चाहेमा सिलबन्दी कलशमा परिवारलाई हस्तान्तरण पनि गरिन्छ।

काजक्रिया — १३ दिने शोक अवधि

दाहसंस्कारपछि तत्काल परिवार १३ दिने कठोर शोक अवधि (काजक्रिया) मा प्रवेश गर्छ। मुख्य क्रियापुत्री — सामान्यतः जेठो छोरा वा अर्को नजिकको नातेदार — सिलाइ नगरेको सेतो कपडा लगाउँछन्, छुट्टै ठाउँमा बस्छन्, र दिनको एक पटक मात्र नुनरहित सात्विक भोजन गर्छन्। यो अवधि परिवारलाई शुद्ध पार्न र आत्माको यात्रालाई सहज बनाउनका लागि तोकिएको मानिन्छ।

श्राद्ध विधि — पिण्डदान र पितृ

११, १२ र १३ औं दिन घरको पुजारीले विशेष श्राद्ध विधि सम्पन्न गराउँछन्, जसमा पिण्डदानका माध्यमबाट आत्मा प्रेतबाट पितृको स्थानमा स्थानान्तरण हुन्छ भन्ने मानिन्छ। यसपछि पनि वंशको शुद्धता कायम राख्न वार्षिक एकोद्दिष्ट श्राद्ध (मृत्युको वार्षिक तिथिमा) र दशैंअघि पर्ने पार्वण श्राद्ध (सोह्र श्राद्ध) जस्ता संस्कार नियमित रूपमा गर्नुपर्ने हुन्छ, जसमा तीन पुस्तासम्मका पितृलाई तर्पण चढाइन्छ।

नेवार बौद्ध र हिमाली तिब्बती-बौद्ध समुदाय (जस्तै शेर्पा, तामाङ, गुरुङ) मा भने प्रक्रिया फरक हुन्छ — लामाले जन्म-मृत्युको समयका आधारमा ज्योतिष गणना गरी संस्कारको साइत तोक्छन्, र चेतना ४९ दिनसम्म बर्दो अवस्थामा रहन्छ भन्ने मान्यताअनुसार हरेक सातौं दिन प्रार्थना गरिन्छ। अन्तिम शुद्धीकरण संस्कार घेवा ३ देखि ४९ औं दिनबीच सम्पन्न गरिन्छ।

यी सबै संस्कार सम्पन्न गर्दागर्दै परिवारले मृत्यु दर्ता, नाता प्रमाणित र मालपोत नामसारी जस्ता कानुनी प्रक्रिया पनि छुटाउनु हुँदैन — किनभने १३ दिने काजक्रियाकै बीचमा धेरैलाई मृत्यु दर्ताको ३५ दिने म्याद बिर्सिने गरेको पाइन्छ। संस्कारदेखि कानुनी कागजातसम्मको पूरा चरणबद्ध जानकारीका लागि हाम्रो दाहसंस्कार र श्राद्ध गाइड हेर्नुहोस्।

दाहसंस्कार र श्राद्ध गाइड — नेपालमा अन्तिम संस्कार →