Thừa Kế Theo Pháp Luật Và Theo Di Chúc: Khác Nhau Thế Nào?

Câu đầu tiên mà bất kỳ tổ chức công chứng nào cũng hỏi khi gia đình đến làm thủ tục thừa kế là: "Người mất có để lại di chúc không?" Câu trả lời quyết định toàn bộ quy trình phía sau — ai được chia, chia bao nhiêu, và giấy tờ nào cần chuẩn bị. Nhiều gia đình lúng túng ở chính bước này vì không phân biệt rõ hai hình thức thừa kế song song tồn tại trong pháp luật Việt Nam.

Có di chúc: nội dung di chúc quyết định, nhưng không tuyệt đối

Nếu người mất để lại di chúc hợp pháp, di sản được chia theo đúng ý nguyện đã ghi trong di chúc. Tuy nhiên di chúc phải đáp ứng đủ điều kiện hình thức mới có hiệu lực:

• Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Di chúc bằng văn bản là hình thức phổ biến và chắc chắn nhất; di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp đặc biệt (tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng và không thể lập di chúc bằng văn bản), phải có ít nhất hai người làm chứng và cần được công chứng hoặc chứng thực trong vòng 5 ngày làm việc kể từ ngày di chúc miệng được lập.
• Di chúc viết tay không có công chứng vẫn có giá trị pháp lý nếu đáp ứng đủ điều kiện về người làm chứng và chữ ký, nhưng dễ bị tranh chấp về tính xác thực hơn di chúc có công chứng — đây là lý do phần lớn công chứng viên khuyên nên công chứng di chúc ngay từ đầu.

Ngay cả khi di chúc hợp pháp, pháp luật vẫn bảo vệ một số đối tượng đặc biệt bất kể nội dung di chúc ghi gì. Con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng của người để lại di sản, và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba (2/3) suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi người lập di chúc không cho họ hưởng phần nào hoặc cho hưởng ít hơn. Đây là điều khoản khiến nhiều di chúc "chia hết cho một người" trên thực tế vẫn phải điều chỉnh lại khi công chứng.

Không có di chúc (hoặc di chúc không hợp lệ): chia theo hàng thừa kế

Khi người mất không để lại di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc di chúc không định đoạt hết toàn bộ di sản, phần còn lại được chia theo pháp luật — tức chia đều cho những người cùng hàng thừa kế, theo thứ tự quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng; cha đẻ, mẹ đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ; con nuôi của người mất. Chỉ khi không còn ai ở hàng thứ nhất (đã mất, từ chối nhận, hoặc bị truất quyền thừa kế) thì di sản mới chuyển sang hàng thừa kế thứ hai (ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột) rồi đến hàng thứ ba.

Nguyên tắc chia trong cùng một hàng là chia đều, không phân biệt con trai hay con gái, con lớn hay con út — một quan niệm truyền thống vẫn khiến không ít gia đình bất ngờ khi làm thủ tục thực tế.

Một tình huống hay bị bỏ sót: nếu con của người để lại di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người đó, thì cháu (con của người con đã mất) được hưởng phần di sản mà cha/mẹ mình lẽ ra được hưởng — gọi là thừa kế thế vị. Bỏ sót người thừa kế thế vị trong hồ sơ khai nhận di sản là lỗi phổ biến khiến văn bản thừa kế bị vô hiệu sau này nếu bị phát hiện và khiếu nại.

Cả hai đều phải qua bước niêm yết công khai

Dù chia theo di chúc hay theo pháp luật, tổ chức công chứng đều bắt buộc phải niêm yết thông báo thụ lý hồ sơ thừa kế tại UBND cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng (và nơi có bất động sản, nếu di sản là đất) trong 15 ngày liên tục. Chỉ sau khi hết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại, tranh chấp nào, công chứng viên mới cho các bên ký văn bản thừa kế chính thức. Đây là bước bảo vệ quyền lợi của những người thừa kế có thể chưa được biết đến hoặc chủ nợ của người mất.

Trường hợp không đăng ký kết hôn

Một điểm dễ gây hiểu lầm: nếu hai người sống chung như vợ chồng nhiều năm nhưng chưa từng đăng ký kết hôn, người còn lại không thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật của đối phương, bất kể thời gian chung sống bao lâu. Cách duy nhất để bảo vệ quyền lợi của người bạn đời chưa đăng ký kết hôn là lập di chúc hợp pháp chỉ định rõ phần di sản dành cho họ.

Xác định đúng mình đang ở trường hợp nào — có di chúc hợp lệ hay chia theo hàng thừa kế — là bước quyết định toàn bộ hồ sơ cần chuẩn bị sau đó. Hướng Dẫn Thừa Kế và Phân Chia Di Sản tại Việt Nam có sơ đồ quyết định giúp gia đình tự xác định đúng lộ trình của mình trước khi đến văn phòng công chứng, tránh mất thời gian chuẩn bị sai bộ hồ sơ.

Xem thêm cẩm nang Vietnam →