Quyền Thừa Kế Của Vợ Chồng Và Cha Mẹ Theo Pháp Luật

Một sai lầm phổ biến trong các gia đình Việt Nam là mặc định rằng khi chồng hoặc vợ qua đời, toàn bộ tài sản tự động thuộc về người còn lại. Trên thực tế, vợ/chồng chỉ là một trong nhiều người thuộc hàng thừa kế thứ nhất — và cha mẹ đẻ của người mất, nếu còn sống, có quyền thừa kế ngang hàng với vợ/chồng và các con.

Vợ/chồng thuộc hàng thừa kế thứ nhất, không phải người thừa kế duy nhất

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng; cha đẻ, mẹ đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ; con nuôi của người để lại di sản. Tất cả những người này được chia đều phần di sản (nếu không có di chúc), không có ai được ưu tiên hơn ai chỉ vì là vợ/chồng hay vì là con.

Ví dụ thực tế: một người chồng qua đời, để lại vợ, hai người con, và mẹ ruột còn sống. Nếu không có di chúc, di sản được chia đều cho bốn người: vợ, hai con, và mẹ ruột — mỗi người một phần bằng nhau. Rất nhiều gia đình bất ngờ khi biết mẹ chồng/mẹ vợ còn sống cũng có quyền thừa kế ngang với con dâu/con rể của họ (thực ra là ngang với con ruột của người mất, không phải với con dâu/con rể).

Phân biệt tài sản chung vợ chồng và di sản thừa kế

Trước khi tính đến phần di sản, cần tách riêng phần tài sản chung của hai vợ chồng được xác lập trong thời kỳ hôn nhân. Theo nguyên tắc chung, tài sản chung vợ chồng được chia đôi khi một người qua đời: 50% thuộc về người còn sống (không phải di sản, không cần chia thừa kế), 50% còn lại của người đã mất mới là di sản đưa vào thừa kế và chia cho hàng thừa kế thứ nhất — trong đó người vợ/chồng còn sống lại tiếp tục được chia thêm một phần từ chính 50% di sản này.

Nhầm lẫn giữa hai phần này (50% tài sản chung đã thuộc về người còn sống, và phần di sản cần chia) là nguyên nhân phổ biến khiến các gia đình tính sai tổng giá trị mỗi người được nhận.

Trường hợp cha mẹ của người mất đã ly hôn hoặc tái hôn

Quyền thừa kế của cha mẹ đẻ không phụ thuộc vào việc họ còn kết hôn với nhau hay không tại thời điểm con qua đời. Dù cha mẹ đã ly hôn từ lâu, hoặc mỗi người đã tái hôn với người khác, cả cha đẻ và mẹ đẻ vẫn giữ nguyên quyền thừa kế đối với di sản của con mình, độc lập với tình trạng hôn nhân hiện tại của họ.

Con riêng, con nuôi hợp pháp có quyền thừa kế như con đẻ

Con nuôi hợp pháp (đã hoàn tất thủ tục nhận nuôi theo đúng quy định) có quyền thừa kế ngang hàng với con đẻ đối với di sản của cha/mẹ nuôi. Con riêng của vợ hoặc chồng (không phải con chung, không được nhận nuôi hợp pháp) không đương nhiên có quyền thừa kế theo pháp luật đối với người không phải cha/mẹ ruột của mình — muốn con riêng được hưởng thừa kế, cần có di chúc chỉ định rõ ràng.

Bạn đời chưa đăng ký kết hôn: không thuộc hàng thừa kế

Điểm dễ bị hiểu lầm nhất: nếu hai người sống chung như vợ chồng nhiều năm nhưng chưa đăng ký kết hôn, người còn lại hoàn toàn không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật của người kia — bất kể thời gian chung sống, tài sản đóng góp chung, hay có con chung hay không (con chung vẫn có quyền thừa kế bình thường, nhưng bạn đời thì không). Đây là lý do các cặp đôi sống chung lâu năm nhưng chưa đăng ký kết hôn nên chủ động lập di chúc nếu muốn bảo vệ quyền lợi của người bạn đời.

Khi cha mẹ và vợ/chồng không đồng thuận về cách chia

Vì cha mẹ và vợ/chồng đều thuộc cùng hàng thừa kế thứ nhất, bất đồng giữa hai bên về cách phân chia tài sản (đặc biệt là nhà đất) là tình huống phổ biến. Trong trường hợp này, vẫn cần tuân thủ quy trình niêm yết công khai 15 ngày và công chứng văn bản thỏa thuận có đầy đủ chữ ký của tất cả các bên trước khi có thể sang tên bất kỳ tài sản nào — không có ngoại lệ nào cho phép một bên tự ý đứng tên trước rồi giải quyết với các bên còn lại sau.

Hướng Dẫn Thừa Kế và Phân Chia Di Sản tại Việt Nam có công cụ tính toán tỷ lệ chia cụ thể theo từng cấu trúc gia đình, giúp xác định chính xác ai được hưởng bao nhiêu trước khi bước vào bàn thương lượng với các thành viên khác trong gia đình.

Xem thêm cẩm nang Vietnam →