Tài Sản Chung Vợ Chồng Khi Một Người Mất: Cách Xác Định

Bước dễ bị bỏ qua nhất khi làm thủ tục thừa kế cho một người đã lập gia đình là: trước khi chia di sản, phải tách riêng phần tài sản chung của hai vợ chồng ra khỏi khối di sản. Bỏ qua bước này khiến toàn bộ giá trị tài sản chung bị tính nhầm thành di sản, dẫn đến việc chia sai cho những người thừa kế khác — kể cả khi mọi người đều có thiện chí.

Nguyên tắc: chỉ 50% tài sản chung là di sản thừa kế

Theo quy định về chế độ tài sản chung của vợ chồng, khi một người qua đời, tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân (trừ tài sản riêng có trước hôn nhân hoặc được tặng cho, thừa kế riêng trong thời kỳ hôn nhân) được coi là tài sản chung, về nguyên tắc chia đôi:

• 50% thuộc về người vợ/chồng còn sống — đây không phải là di sản, không cần thực hiện thủ tục thừa kế cho phần này, người còn sống đương nhiên vẫn là chủ sở hữu.
• 50% còn lại thuộc về người đã mất — đây mới là phần được xác định là di sản, đưa vào chia thừa kế cho hàng thừa kế thứ nhất (bao gồm cả người vợ/chồng còn sống, người này được chia thêm một phần từ chính 50% di sản này).

Ví dụ cụ thể: một căn nhà trị giá 2 tỷ đồng hình thành trong thời kỳ hôn nhân của hai vợ chồng, chồng qua đời để lại vợ và hai con. Trước tiên, 1 tỷ đồng (50%) thuộc về người vợ, không phải chia thừa kế. 1 tỷ đồng còn lại là di sản, chia đều cho ba người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (vợ, con 1, con 2) — mỗi người nhận thêm khoảng 333 triệu đồng. Tổng cộng người vợ sở hữu 1 tỷ + 333 triệu = 1,333 tỷ đồng, mỗi con nhận 333 triệu đồng.

Cách xác định tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào là tài sản riêng

Không phải mọi tài sản đứng tên trong thời kỳ hôn nhân đều là tài sản chung. Cần phân biệt:

• Tài sản chung: hình thành từ thu nhập lao động, kinh doanh, hoặc mua sắm bằng tiền chung trong thời kỳ hôn nhân, dù chỉ đứng tên một người.
• Tài sản riêng: tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được tặng cho hoặc thừa kế riêng trong thời kỳ hôn nhân (trừ khi có thỏa thuận nhập vào tài sản chung), tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu cá nhân.

Tài sản riêng của người đã mất được tính toàn bộ vào di sản thừa kế, không bị chia đôi như tài sản chung. Đây là lý do việc xác định rõ nguồn gốc từng loại tài sản — đặc biệt là bất động sản được mua hoặc thừa kế từ trước hôn nhân — là bước quan trọng cần làm rõ trước khi lập văn bản thỏa thuận phân chia.

Trường hợp không có văn bản xác định tài sản riêng từ trước

Nếu vợ chồng không có thỏa thuận tài sản riêng bằng văn bản, và không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc riêng của một tài sản cụ thể, tài sản đó thường được suy đoán là tài sản chung hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Đây là điểm cần lưu ý đặc biệt với bất động sản do một bên đứng tên nhưng thực chất được mua bằng tiền có từ trước khi kết hôn — nếu không giữ được giấy tờ chứng minh nguồn gốc, tài sản có thể bị coi là tài sản chung khi làm thủ tục thừa kế.

Cần văn bản xác nhận tài sản chung trước khi công chứng thừa kế

Trên thực tế, tổ chức công chứng thường yêu cầu lập một văn bản riêng — Văn bản thỏa thuận xác nhận tài sản chung của vợ chồng và phân chia — trước hoặc đồng thời với văn bản thỏa thuận phân chia di sản, để làm rõ phần nào là 50% của người còn sống, phần nào là di sản. Bỏ qua bước này khiến công chứng viên khó xác định chính xác giá trị di sản thực tế cần chia, dẫn đến việc yêu cầu bổ sung giấy tờ hoặc làm lại văn bản.

Người còn sống có bắt buộc phải nhận phần thừa kế của mình không

Người vợ/chồng còn sống hoàn toàn có quyền từ chối nhận phần thừa kế từ 50% di sản của người đã mất (trong thời hạn 6 tháng), ví dụ để nhường lại toàn bộ cho con cái. Tuy nhiên, phần 50% tài sản chung thuộc quyền sở hữu đương nhiên của họ thì không liên quan đến việc từ chối này — dù có từ chối nhận thừa kế, họ vẫn giữ nguyên 50% tài sản chung ban đầu.

Hướng Dẫn Thừa Kế và Phân Chia Di Sản tại Việt Nam có công cụ tính toán tách bạch tài sản chung vợ chồng và di sản thừa kế theo từng cấu trúc gia đình cụ thể, giúp tránh sai sót phổ biến này ngay từ bước lập phương án phân chia ban đầu.

Xem thêm cẩm nang Vietnam →